نوشتن پرسش‌گری است/حسین فاضلی

 

 

قبل از اینکه در مورد قلمِ زن یا نوشتار زنانه سخن به میان آوریم و درباره ی هستی و چیستی این نوع نوشتار یا متن به گفتگو بپردازیم و از رابطه ای که زن با ادبیات می تواند داشته باشد یعنی زن به عنوان نویسنده یا مولفِ متنِ ادبی مثلن : خانم شمس کسمایی ، دانشور ، فروغ ، پارسی پور ، آذر نفیسی ، ویرجینیا وولف و … ، و یا زن به عنوان موضوعی در متن چه نویسنده این متن زن یا مرد باشد و یا حتی مرد نویسی توسط زنان نویسنده و یا به ادبیات کلاسیک رجوع کنیم : زنانِ در شاهنامه ، شهرزاد قصه گو ، داستانهای عاشقانه از قبیل ویس و رامینِ فخرالدین اسعد گرگانی ، چهره ی لیلا در نزد نظامی و جامی … و یا در ادبیات معاصر به عنوان مثال چهره ی زنی به نام آیدا در نزد شاملو و زنانی که در رمانها و داستانهای فارسی معاصر نزدِ هدایت ، چوبک ، گلشیری ، براهنی و غیره دیده می شوند ، بپردازیم جا دارد ، مواردی یا وضعیتهایی را بازنگری کنیم که فکر می کنم به نگاه ما معرفتِ بیشتری می دهد تا بتوانیم دقیق تر به مسائل گوناگون و در اینجا به مبحثِ زن در گفتگو با ادبیات بپردازیم :  

 

 

1-     ادبیات و شکل گیری یا جامعه شناسی ادبیات

2-     بازخوانی برای رسیدن به بازنویسی ( مفهوم معاصر بودگی ، یعنی موقعیتِ ما کجاست ؟ )

3-     کدام ادبیات و هنر ؟

 

1-  یکی از این موارد قبل از اینکه به زن در ادبیات بپردازیم ، خود این ادبیات چیست است ؛ زن و ادبیات ، و آن درِ مابینِ زن در ادبیات را بتوانیم باز کنیم یا باز تر کنیم . پس ابتدا می پردازیم به مفهوم ادبیات و شکل گیری ادبیات به معنای جامعه شناسی :

ادبیات که همانا مجموعه باورهای گفتاری و نوشتاری از پیشینیان می باشد که به امروز رسیده و در عصر حاضر نیز بدانها افزوده شده و می شود و این ادبیات مستلزم شکل گیری زندگی عمومی است یعنی چیزی که ما در جامعه شناسی از آن به عنوان حضور و تبادل و رفت و آمد بین زندگی خصوصی و عمومی برای فرد قائلیم یعنی فردِ نویسنده و هنرمند در این رفت و آمد در فاصله ای که از خانه ( فضای خصوصی ) تا اجتماع ( فضای عمومی ) وجود دارد شکل می گیرد و دست به تولید اثر ادبی- هنری می زند و بر این اساس به طور خلاصه می بینیم که ادبیات در هر دوره ای و در هر تاریخی و اللخصوص در زمان شکل و پیدایش آن در ملل گوناگون برخواسته از برخوردِ انسان که همان عقلِ مذکر بوده با محیط واقعی و اجتماعی پیرامونش که باز دست سازِ خود آن عقل مذکر بوده شکل گرفته یعنی می توان گفت رئالیسم بوجود آمده در ادبیات ، رئالیسمی مردانه برخواسته از اجتماعی دست سازِ مردان بوده است و ما رئالیسم زنانه نداریم ، یعنی زن تنها در حوزه ی خصوصی یعنی همان خانه حق مشارکت داشته و نه حوزه ی عمومی که اجتماع بوده و اگر ما حتی نظر پیروان شخصی به نام یاکوبسن را در نظر بگیریم با توجه به ادبیتِ اثر ، که علمِ ادبی ادبیات نیست ، بلکه ادبیت است یعنی آنچه از یک اثر ، اثری ادبی می سازد ، آنچه که باعث می شود گفتار تبدیل به یک متن بشود را در نظر بگیریم و بخواهیم متنی را خود ارجاع بنامیم و به درون متن توجه کنیم تا بیرون متن باز هم مرحله شکل گیری آن یعنی فضایی که متن در آن حوزه ی عمومی شکل گرفته و نفس می کشد زیر سیطره ی عقل مذکر بوده است . به نظر من تمام ادبیات از حوزه ی شفاهی یعنی گفتاری گذر می کند و تشکیلِ متن نوشتاری را می دهد و می دانیم که سکانِ گفتار در متن جامعه دست ِ مردان است :

 

                                                                                                                                 ضرب المثل ها

به طور خلاصه ( پیش ادبیاتِ نوشتاری )                 ادبیات شفاهی ، مثلِ                 افسانه هایی که سینه به سینه نقل می شوند     +  محیط اجتماعی مردانه  =   متن

                                                                                                                         قصه های عامیانه                                            (حوزه ی خصوصی دوم مردان)

                                                                                                                         و کلِ گفتار حاکم بر متنِ اجتماع …

و یک نکته در این جا جالب و قابل ذکر است که این ادبیات شفاهی توسط زنان یعنی همان شهرزادانِ قصه گو ( مادر بزگانمان ) روایت می شده یا حفظ می شده در تاریخ که نام مادربزرگانِ قصه گو یا به صورتِ نمادین آن شهرزادِ قصه گو گواه آن است . البته تنها راویانِ زن در حوزه ی خصوصی ( یعنی در واقع حوزه ی خصوصیِ اولیه ی مردان یعنی خانه )  حق حرف و روایت گری داشتند . و آن گاه که از خانه ، وسایل و کودکان و مردانشان مراقبت و محافظت می کردند از قصه ها یا همان ادبیات شفاهی نیز انگاری محافظت می کردند ، اما تنها در خانه و اگر این روایت ها و و قصه و افسانه ها و تمامی اتفاقاتِ خانه می خواستند از حوزه ی خصوصی ( اولیه ی مردان ) به حوزه ی عمومی یعنی اجتماع ( یا در واقع همان حوزه ی خصوصیِ دوم مردان )  یا به اصطلاح از اندرونی به بیرونی راه پیدا کنند این عقلِ مذکر بوده که آن را رهبری می کرده است ، حتی از نظر علم اجتماع شما می بینید که سیطره و انحصار طلبی مردان چقدر پر رنگ است ، این رشته عمدتن معطوف به حوزه های عمومی  ، کار ، سیاست و بازار و اقتصاد است و در حقیقت در بنیانهای پیدایشِ علمِ جامعه شناسی ، زنان تنها زمانی حضور پیدا می کنند که در خانه و خانواده یا در نقش های کم اهمیت و حاشیه ای در حوزه های عمومی در ارتباط با مردان باشند .

 

رابطه مرد با جامعه ( یعنی حوزه ی عمومی یا همان حوزه ی خصوصی دوم مرد )                          ارتباط مستقیم

 

رابطه زن با جامعه ( یعنی حوزه ی عمومی یا همان حوزه ی خصوصی دوم مرد )                          ارتبط غیر مستقیم

 

با این تفاسیر در واقع ، ادبیاتِ زنانه ادبیاتی است که بر اساس چگونگیِ موقعیت زنان در جامعه مطرح می شود و با این نکته قبل از ادبیات یا همزمان با تلاشهای نویسندگان زن در حوزه ی ادبیات باید قواعد و بنیانهای جامعه را هم دگرگون کنند و به باز نویسی آن و باز آفرینی آن همت گمارند . یعنی همان حوزه ی عمومی ( حوزه ی خصوصیِ دوم مردان ) که زنان حق مشارکت و ابراز نظر در آن را ندارند ، و معیارها و قوانین اش تحت ولایتِ مطلقه ی مردان می باشد . زنان با طرح مشکلات ، تبعیض ها ، احساسات و موقعیت های ناعادلانه خود نسبت به مردان کلام به اعتراض می گشایند و ادبیاتی که توسط این زنان تولید می شود به بررسی و تحلیل و آفرینشِ این جابجایی ها می انجامد ، که باید همزمان به جابجایی های قوانینی نیز همت گمارند که در ساختارهای گوناگون جامعه جاری و ثابت است .

یک نکته در اینجا قابل ذکر است که چرا زنان در ادبیات مدرنیته حضوری کم رنگ دارند و این آسیب از آنجا ناشی می شود که تجربه ی خاصِ « مدرنیته » تا حدود زیاد با تجربه در عرصه های عمومی ( حوزه ی خصوصیِ دوم مردان ) یکسان تلقی می شود . و ما می دانیم که عرصه ی عمومی زیر ساختهای مردانه دارد و قوانین عمومی را مردان تبیین کرده اند یعنی نظریات جامعه شناسی و قوانینی که بر جامعه مسلط است و این جاست که زنان و جنبش های رهایی بخشِ زنان به حق خواستار بازخوانی و بازنویسی در قوانین حاکم بر جامعه هستند .

 

2- حال به ضرورت باز خوانی می رسیم که در این جا به نکته ی دوم اشاره می کنیم یعنی مفهومی که در باز خوانی کشف می شود : مفهوم گذشته و معاصر بودگی ما یعنی موقعیت ما کجاست ؟

                                                                                            و به قولِ شهید محمد مختاری : « بازخوانی تمرینِ انتقاد است »

 

                                                                                                                                 سنت   /    مدرنیته

یک نکته ی مهم : جلوگیری از درگیر شدن در بازی های تقابلی صرف مثلن            روشنفکر دینی!!    /    روشنفکر غیر دینی

                                                                                                                                 چپ   /    راست  

                                                                                                                                  زن   /   مرد

ما در بازخوانی که پیش در آمد بازنویسی است به گذشته نظر می اندازیم یعنی سنت ها و اصولِ پذیرفته شده ، و قصد داریم در این امرِ بازخوانیِ سنت به بازنویسیِ آن بپردازیم یعنی معاصرش کنیم یا به عبارتی از سنت به نو یا امروز یا همان خودِ امروزیمان برسیم .

این جاست که خطر افتادن به بازی یا جنگِ تقابلی احساس می شود . همچنان که سنت نیروی سرکوبگری دارد و موجب آن می شود که ما درست نتوانیم سنت را ببینیم و با هر رویکردِ نقادانه ی ما و بازخوانی ما از سنت با خشونت برخورد می کند ، وضعیتِ رو در روی سنت که همانا منتقد یا بازخوان است و به زبانی همان نیروی مدرنیته است نیز نیروی سرکوبگرانه ای را در تقابلِ نیروهای سنتی از خود بروز می دهد . بازی عمل و عکس العمل که منتقد یا باز خوان را از خلاقیت و بینش به وضعیتِ حال و گذشته دور می گرداند و جلویِ بصیرت اش را می گیرد .

یک مثال ادبی می زنم :  پیدایشِ شعر نو فارسی ؟

ما می دانیم که نخستین شاعران نوپرداز در ایران قبل از نیمای بزرگ ، تقی رفعت ، ابوالقاسم لاهوتی ، خانم شمس کسمائی و جعفر خامنه ایی بوده اند . اما چرا نیما به عنوان پدر شعر نو لقب گرفته است . به قول آقای شمس لنگرودی در کتاب تاریخ تحلیلی شعر نو : فرق اساسی نیما با دیگر شاعران نو پرداز این بود که احتمالن دیگران ( شاید جز تقی رفعت ) دقیقن به فلسفه ی کار آگاه نبودند و صرفن از روی تنوع و تازگی و امکان آزادی بیان و مهمتر از همه جذابیت های پنهان و آشکار و رایحه ی غرب ، دست به سرودن شعر آزاد زده بودند ، حال آنکه نیما چنانچه در مباحث تئوریکش پیداست عمیقن به علت ظهور و شکل شعر آزاد در ایران و جهان آگاهی داشته و به همین دلایل نیز ، بخشی از همّ خود را مصروف تبیین و تعلیل تاریخی هنر نوین می کرده است »

چیزی که نیما انجام داد نه در سطح و فرم شعر بلکه در محتوی و ساخت درونی شعر تغییر ایجاد کرد یعنی روحی جدید در شعر دمید و واردِ آن درگیریِ صرف تقابلی نشد یعنی تنظیم کردنِ خود و واکنش فقط به کنشِ شاعران کلاسیک ؛ نیما  می نویسد : خرداد ماه است لب استخر نشسته به موج های کوتاه و بلند تماشا می کنم … مثل اینکه استخر حرف می زند ، موج های کوتاه و بلند جملات او هستند که بنا به اقتضای موقع و مقام و معنی ، بلند و کوتاه می شود … من می خواهم انتظام طبیعی به فرم شعر داده باشم … » .

  و در جایی دیگر شاهد هستیم که دانشمند فیزیکی در کنار استخری دیگر با نگاه کردن به موج های کوتاه و بلند به نظریاتی درباره ی قوانینِ موج می رسد …   

 

3- کدام ادبیات و هنر ؟

 

الف ) به قولِ آدورنوی عزیز ، آزادی دیگر معنای رهایی انسان را نمی دهد ، بلکه به مفهومی سیاسی تقلیل یافته و فرهنگ تا حّد صنعتِ فرهنگ تقلیل یافته است .

آدورنو حتی هنر مدرن را که همواره از آن در مقابل هنر توده ای دفاع می کرد ، در کارکردهای نهاییِ چنین وحدتی شریک می داند و معتقد است که مقاومت هنر مدرن در مقابل کل گراییِ دروغینِ هنر توده ای ، آن را به حدی مطرود و منزوی کرده است که دیگر   نمی تواند در جایگاه هنر متعالی قرار بگیرد .

ب ) واسلاو هاول نمایشنامه نویس و تبعیدی و بعدها رئیس جمهور چکسلواکی 1990 : در کتابِ تمرین مدارای زنده یاد محمد مختاری از او نقل می کند که : صدها مثال گواه آن است که رژیم آنچه را هنرمندانه نفوذ کند ، حتا اگر سیاسی هم به نظر نرسد ، به شدت بیشتری تعقیب می کند تا آنچه آشکارا تهدیدش می کند ، اما قدرتِ هنری اندکی دارد . یعنی جوهره ستیزه و برخورد ، میان دو ایدئولوژی نیست ( مثلن یک ایدئولوژی سوسیالیستی و یک ایدئولوژی لیبرال ) ، بل که برخورد میانِ یک قدرت مجهول ، بی جنبش ، بی روح و مفلوج با زندگی ، انسانیت ، هستی و راز آن است . همتای قدرت در این ستیز یک اندیشه ی آلترناتیو نیست ، بل که انسانیت مستقل و آزاد انسان است ، و نیز الزامن هنر است به عنوان یکی از مهمترین بیان های این انسانیت مستقل .

و یا در جایی دیگر آقای هاول نقل قول می کند : [ و سه مشخصه برای هنر می آورد . دو مورد تقابلی و یک مورد آن هنرِ به قول آدورنو متعالی و مستقل به قرار زیر ] :

 

1- هنر رسمی که با ایدئولوژی حاکم منطبق است .

2- هنر ضد رسمی ، که از قرار معلوم ، متعلق به تنوع « مخالف » است . و به وسیله ی کسانی تولید می شود که تمایل مخصوصی به زندگی قلندر شورشگرانه و رمانتیک دارند . یعنی فرهنگی به اندازه ی فرهنگ رسمی سبک مغز ، که تنها از بابت عقاید سیاسی که در خدمت آن است با فرهنگ رسمی متفاوت است .

3- سرانجام هنر واقعی و مدرن که تنها بدین سبب خوب است که از هر ایدئولوژی یا سیاستی بر کنار است .

 

پایان این سخن : چشم سوم

 

به نظر من جریانی موفق است چه ادبی و چه اجتماعی که دچار تقابل های دوگانه ی صرف نشود و موقعیتِ خود را بشناسد و بتواند کنشی عمل کند . و ادبیات زنانه نیز باید بتواند خارج از تقابلِ صرف در مقابلِ ادبیات مردانه شکل بگیرد یعنی با شناخت بر همان ادبیات مردانه و جوهره ی انسان چه زن و چه مرد ، دست به آفرینش ادبیاتی از نوع دیگر بزند و نه تنها واکنشی صرف در مقابل ادبیات مردانه و یا همان ادبیات رسمی و یا هر رسمیتِ دیگری باشد  ….

                                                                                       پایان قسمت اول

                                                                                                                                      حسین فاضلی/ مشهد / تیرماه 1387

                                

 

                                                                                                  

                                                                                                                          

    

 

Advertisements

یک پاسخ

  1. درود بر شما

    لطفا طرح پیشنهادی ما را پیرامون برگزاری جشن اسفندگان ( 29 بهمن، روز ملی زن ) به آدرس http://iran1e1ma.blogfa.com/post-70.aspx مورد مطالعه قرار دهید.

    سال گذشته لیستی از وبلاگ های حامی برای این طرح تهیه کردیم. امسال نیز قصد داریم با گسترش لیست وبلاگ های هموند، در فراگیرتر شدن هر چه بیشتر جشن مذکور کوشا باشیم. اگر با این طرح موافقید و مایل هستید آدرس وب شما نیز در لیست درج شود، از طریق بخش نظرات وبلاگ ما را مطلع سازید.

    قریب به شش ماه تا برگزاری این جشن زمان داریم. اگر امروز برای تهیه این لیست اقدام کنیم، می توانیم تا آن زمان، بیش از دویست وبلاگ هموند را به اطلاع عموم برسانیم. ما را در هر چه باشکوه تر برگزار کردن این جشن یاری کنید.

    با سپاس فراوان
    شاد باشید
    پاینده ایران

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: